Leokadia Justman

Polska grupa ruchu oporu i potomkowie

Po raz kolejny mieliśmy okazję dowiedzieć się interesujących szczegółów o polskiej grupie oporu w Innsbrucku. Wykład pod tytułem „Polska grupa konspiracyjna w Innsbrucku: Marian i Stefan Kudera oraz Adam Kamiński” prowadzili Dominik Markl, David Kamiński oraz osoby z projektu Leokadii Justman. Spotkanie rozpoczęli słowami powitania Adam Zarzycki, Herbert Forster oraz Georg Willi. O grupie oporu i badaniach historycznych opowiadali: Dominik Markl, David Kaminski (syn Adama), Anton Walder (były oficer policji) oraz Nikolaus Hagen. Oprawą artystyczną były dwa ulubione utwory muzyczne Adama zagrane przez syna (więcej poniżej).

Czas i miejsce: czwartek, 11 czerwca 2026, 19:00 – 21:00 w Landhaus 1

Informacje z portalu erinnern:at

Tłumaczenie maszynowe ogłoszenia na portalu erinnern:at:

Marian i Stefan Kudera ze śląskich Mysłowic studiowali medycynę i farmację w Innsbrucku. W 1943 roku założyli grupę ruchu oporu przeciwko reżimowi nazistowskiemu, do której należeli polscy robotnicy przymusowi oraz mieszkańcy Innsbrucka. Po zdradzie grupy przez Gestapo w lutym 1944 roku bracia Kudera zostali brutalnie torturowani na Herrengasse, a 19 lipca zamordowani w obozie koncentracyjnym Dachau. Również grupa skupiona wokół Leokadii Justman nawiązała kontakt z grupą ruchu oporu, w szczególności z Adamem Kamińskim i Zdzisławem Wojtalą.

Tego wieczoru badacze projektu Justman po raz pierwszy publicznie porozmawiają z potomkami ocalałych członków polskiej grupy oporu w Innsbrucku.

27 stycznia 2024 r., przed budynkiem przy ulicy Anichstraße 24 w Innsbrucku umieszczono dwie tabliczki upamiętniające Mariana i Stefana Kuderów. Inicjatywa ta wyszła od organizacji erinnern:at.

Dalsze informacje można znaleźć również w naszej dokumentacji.

Prezentacja

Za zgodą Dominika Markla publikujemy prezentację zawierającą archiwalne zdjęcia i dokumenty.

2026-06-11_Dominik_Markl-Die_polnische_Widerstandsgruppe

Muzyka

Ten utwór wzruszał Adama do łez, przywodząc na myśl piękno austriackich Alp.

Ten zaś, oddawał jego siłę walki i pozytywne nastawienie do świata i ludzi.

Józef Wiśnicki

W czwartek, 28.05.2026, odbyła się prezentacja pamiętników Józefa Wiśnickiego, czyli kolejnej książki opublikowanej w ramach projektu związanego z losami Leokadii Justman. Projekt ten obserwujemy od dłuższego czasu, promujemy i uczestniczymy w wydarzeniach z nim związanych.

Prowadzący projekt Niko Hofinger i Dominik Markl opowiedzieli o badaniach i poszukiwaniach w ramach projektu oraz o tym, jak po nitce do kłębka odnajdowali kolejne osoby i historie je łączące.

Książkę w wersji papierowej lub elektronicznej można kupić w Tyrolii lub wypożyczyć w bibliotece uniwersytetu. Materiały ze strony wydawnictwa: spis treści, czas przedwojny i Lwów, w więzieniu.

Urodzony w Częstochowie Józef Wiśnicki przeżył Holokaust i wojnę dzięki spektakularnej odysei ucieczki, która pod przykrywką fałszywej tożsamości zaprowadziła go do Vorarlbergu. Jako rzekomo katolicki „pracownik zagraniczny” znalazł schronienie w szkółce ogrodniczej Schaub w Bludenz i zyskał wsparcie od odważnych mieszkańców, takich jak Elmar Schallert czy były polityk chrześcijańsko-socjalistyczny Karl Zerlauth z Ludesch. Musiał zrezygnować z planowanej na farmie w Bangs koło Feldkirch ucieczki przez Ren do leżącego tuż obok Liechtensteinu, pomimo obrzezania przeszedł wizytację lekarską, przetrwał pobyt w więzieniach w Bludenz i Bregencji, a w końcu także internowanie w obozie pracy Reichenau koło Innsbrucka, skąd pod koniec wojny został wyzwolony przez armię amerykańską. W Innsbrucku poznał, a potem poślubił Leokadię.

Jego poruszająca, osobista, często tragikomiczna relacja jest cennym źródłem informacji o okresie nazistowskim w Vorarlbergu, uzupełnionym licznymi zdjęciami i oryginalnymi dokumentami oraz rzetelnymi komentarzami. Tworzą one szerszy kontekst historyczny i pozwalają również rzucić światło na losy niektórych towarzyszy Józefa Wiśnickiego.

Od lewej: Dominik, Leszek, Joanna, Agnieszka, Niko.

Wystawa Brechen wir aus!

W dniu 80-lecia wyzwolenia Auschwitz została otwarta wystawa w Landhaus zatytułowana „Leokadia Justman. Brechen wir aus! Als polnische Jüdin auf der Flucht in Tirol“, która będzie otwarta do 26.10.2026.

Dalsze informacje o wystawie i zdjęcia kilku eksponatów można znaleźć na stronie Landhaus oraz w artykule „Brechen wir aus!“ – Flucht vor den Nazis na witrynie ORF.at.

Uroczyste otwarcie wystawy

Bardzo cieszymy się, że zostałyśmy zaproszone na uroczyste otwarcie wystawy z prezentacją książki zawierającej tłumaczenie pamiętników Leokadii Justman z angielskiego na niemiecki. Vielen Dank Domink!

Wprowadzenie przez Rektorkę Uniwersytetu w Innsbrucku, Veronikę Sexl.

Ave Pax

W imieniu organizatorów, serdecznie zapraszamy na rozmowę z tłumaczkami tekstu AVE PAX autorstwa Leokadii Justmann: Joanną Ziemską, Andreą Roitner oraz Izabelą Janssen-Wnorowską. Rozmowę poprowadzą (po niemiecku) kierownicy projektu: Niko Hofinger i Dominik Markl, zaś tłumaczki zaprezentują wybrane fragmenty polskiego tekstu AVE PAX oraz podzielą się refleksją na temat pracy translatorskiej. Przewidywana jest też rozmowa na takie tematy jak: polskie spojrzeniu na Niemcy i Austrię w kontekście II Wojny Światowej, czy rola AVE PAX w Polsko-Tyrolskich relacjach kulturalnych.

Kierownicy projektu i tłumaczki (c) Agnieszka Sysło

Czas i miejsce: czwartek, 23 pażdziernika 2025, 19:00-20:30 na Festsaal, Landhaus 1 (1. Stock), Eduard-Wallnöfer-Platz, 6020 Innsbruck.

Oficjalne ogłoszenia

Leokadia: koniec czy początek?

Herzlichen Dank an Dominik für die Einladung und an alle anderen für die interessanten Gespräche und den netten Empfang.

Bardzo się ucieszyłyśmy z zaproszenia na zakończenie projektu o Leokadji Justman, na którym miałyśmy okazję poznać bliżej osoby zaangażowane w projekt. Na spotkaniu zasygnalizowane zostały dalsze plany prac badawczo-wydawniczych i jak dobrze pójdzie za dwa lata możemy doczekać się wydania wspomnień Leokadii w języku polskim oraz ich tłumaczenia na niemiecki.

Agnieszka Syslo, Alwin Hecher (autor komisku), Joanna Chimiak-Opoka

Lodzia i Marysia

Ten z pozoru nierzucający się w oczy komiks skrywa losy Leokadii Justman oraz osób z jej otoczenia. Sama historia jest bardzo intrygująca i trudno się oderwać od książki. Chociaż została przedstawiona w formie komiksu, to autorom udało się przedstawić gorycz i rozpacz towarzyszących głównej bohaterce przez większość czasu. Na szczęście komiks nie jest całkowicie mroczny, a nadzieja, radość i miłość również odgrywają w tej opowieści dużą rolę.

Styl rysowania dobrze oddaje atmosferę wydarzeń – nie umniejsza ich wagi i trafnie je obrazuje – jednak cały komiks sprawia wrażenie chaotycznego. Nie jest łatwo się połapać w układzie tekstów, a rysunki są czasem przedstawione w trudnej do zrozumienia kolejności. Komiks jest zawiły, jeśli nie ma się choćby minimalnej wiedzy o losach bohaterki. Dlatego polecam, przed przeczytaniem komiksu, zapoznać się z zarysem historii, podanym na końcu książki.

Jednak mimo tej lekko chaotycznej formy, rekomenduję tę książkę wszystkim, którzy chcieliby poznać jej historię oraz nie mają wystarczająco dużo czasu, by przeczytać jej pamiętniki.

Mia Opoka

Książka jest dostępna w tyrolskiej i akademickiej bibliotece.

„Lodzia und Marysia“ – Graphic Novel zu Leokadia Justman @ Land Tirol
Holocaust-Geschichte als Graphic Novel @ ORF

Sesja zdjęciowa z Alwinem Hechererm, na zakończeniu projektu Leokadii Justmann.

Janusz Korczak i Leokadia Justman

W środę, 26.03.2025, odbył się wykład Romualda Romana Wassermana Wróblewskiego zatytułowany Janusz Korczak i Leokadia Justman: Pedagogika, teatr i przetrwanie w getcie warszawskim. Romuald (LinkedIn, blog) od 30 lat jest przewodniczącym Szwedzkiego Stowarzyszenia Pamięci Holokaustu oraz Stowarzyszenia Żywe Dziedzictwo Korczaka. Jego wykład odtworzył trzydniową konferencję poświęconą Leokadii Justman – przetrwaniu i pamięci w perspektywie interdyscyplinarnej. Podczas otwarcia, Joanna Ziemska, nauczycielka akademicka na Uniwersytecie Wiedeńskim oraz tłumaczka przysięgła, opowiadała o literackim i ekspresyjnym języku Leokadii, który świadczył o jej oczytaniu i znajomości literatury klasycznej i współczesnej.

Książka Brechen wir aus!

Miało miejsce kolejne wydarzenie związane z Leokadią Justmann, a mianowicie prezentacja jej książki (w tłumaczeniu na niemiecki).

Czas i miejsce: wtorek, 4 lutego 2025, 18:00, Rathaus Innsbruck, Maria-Theresien-Straße 18, 6. OG Plenarsaal.

Ogłoszenie oraz artykuł po niemiecku w Innsbruck Informiert, wydanie z lutego 2025, strony 42-43 (w PDF, strona 22).

Nie tylko wspomnienia opisane w książce, lecz również historia jej tłumaczenia na język niemiecki jest fascynująca. W 2016 roku, podczas wystawy „Sprawiedliwi” Martin Thaler (*1941) przypomniał sobie wydarzenia ze swojego dzieciństwa, kiedy to aresztowano Leokadię i jej ojca. Dwa lat później, zwrócił się do swojego przyjaciela, Niko Hofingera, z prośbą o odnalezienie informacji na temat dziejów Justmanów. W ten sposób udało się znaleźć ich potomków na Florydzie, m.in. syna Leokadii – Jeffrey’a Wiśnieckiego, który przesłał do Innsbrucka książkę In Quest for Life oraz przyjechał z rodziną, by zobaczyć opisane w niej miejsca. Fragmenty historii Leokadii, przetłumaczone roboczo na język niemiecki, zyskiwały coraz większe zainteresowanie. W 2023 roku, zainicjowany został projekt akademicki w celu zbadania i rozpowszechnienia jej historii. W ramach tego projektu zostały przetłumaczone wspomnienia Leokadii z 2003 z języka angielskiego na niemiecki i wydane w 2025 roku przez Tyrolię, została zorganizowana wystawa i inne wydarzenia popularyzujące. Jak się okazało w badaniach historycznych, wydarzenia, osoby i miejsca zostały zapamiętane i opisane przez Leokadię bardzo precyzyjnie i wymagały jedynie nieznacznych korekt na postawie odszukanych materiałów historycznych. Po nadesłaniu przez Jeffery’a cyfrowej wersji maszynopisu okazało się, że wspomnienia spisane w języku polskim są obszerniejsze, a język jest bardziej kwiecisty. Poniżej próbka tekstu zaczerpnięta z opisu zdjęcia opublikowanego w książce:

Gdy spojrzysz kiedyś, wspomnij szare chwile monotonii powojennej i apatii duchowej i pomnij na słowa, że wiara w życie jest największą siłą, która nawet w chwilach upadków i niepowodzeń podtrzymać może i stać się wypadkową tego, co w języku potocznym „szczęściem” zwiemy.

Polska grupa ruchu oporu

Wybieramy się na gościnny wykład Michała Turskiego n.t. Die Brüder Kudera und Adam Kaminski: Die polnische Widerstandsgruppe in Innsbruck w ramach cyklu wykładów Widerstand und Verfolgung junger Menschen in totalitären Systemen.

Czas i miejsce: wtorek, 14 stycznia 2025, 18:30 – 20:00 na wydziale teologii, Karl-Rahner-Platz 3, Hörsaal I

Wykład

Michał Turski nie dotarł do Innsbrucka i wykład poprowadził Domink Markl skupiając się na Adamie Kamińskim. Dominik opowiadał o projekcie i poszukiwaniach materiałów historycznych, o wydarzeniach, w których Adam brał udział widzianych z perspektywy Leokadii Justman (książka) i jego własnej (nagrania z 1996 roku, Adam Kaminski Oral History). Dowiedzieliśmy nie tylko o tle historycznym, ale również kilku ciekawostek, m.in. że Adam w niektórych dokumentach widniał jako swojsko brzmiący Kazimierz Bąbel, miał owianą tajemnicą pierwszą żonę Annę Rumer, z którą wyemigrował do stanów zjednoczonych oraz, że do nagrań udało się dotrzeć dzięki odnalezieniu jego syna z drugiego małżeństwa – Dawida.

Książka

Pierwszą wersję swoich przeżyć Leokadia Justman opisała w 1945 roku w Majakach przeszłości, gdzie w 6.400 słowach zawarła wydarzenia z okresu 1939-1943, zaś rok później w Ave Pax. Albo „Szlakiem tułaczki”, w 147.000 słowach zawarła wydarzenia z lat 1943-1945. Ostatnie osiem stron zostało opublikowane w emigracyjnej gazecie Głos Polski.

Tłumaczenie na angielski In Quest for Life zostało wydane w Nowym Yorku w 1963 i obejmuje oba okresy (47.000+86.000 słów). Wznowienie zatytułowane In Quest for Life – Ave Pax wydane zostało w 2003 tamże (117.000 słów).

W tym rok, trzy lata po śmierci Leokadii, w Innsbrucku została wydane tłumaczenie na niemiecki Brechen wir aus! Książka dostępna jest w Tyroli, a kilka jej egzemplarzy w bibliotece uniwersyteckiej.